"Τίποτε δεν είναι πιό δυνατό από την ευγένεια,

τίποτε δεν είναι πιό ευγενές από την δύναμη"

Από τα πανάρχαια χρόνια, στις διάφορες πολυθεϊστικές Παραδόσεις των Εθνών, ο λύκος τέθηκε να συμβολίζει τα ανώτερα ιδανικά των ελευθέρων ανθρώπων, δηλαδή την Αξιοπρέπεια, την Αφοσίωση, την Επιμονή και την Γενναιότητα, αλλά κυρίως -λόγω του ότι βλέπει άριστα την νύκτα- την Φώτιση (εξ ου και η κοινή ρίζα λυκ- στην Ελληνική για το συγκεκριμένο ζώο και το φως, λ.χ. Λύκαιον, Λυκόφως, Λυκομίδης, Λυκούργος δηλ. Λυκόεργος, φωτοδότης). Υπό αυτές λοιπόν τις συμβολιστικές, ο λύκος θεωρείται ιερό ζώο των Ελλήνων Θεών Ηλίου ("Λυκάβας" στον Όμηρο και τον Ιουλιανό) και Απόλλωνος (υπό την επίκληση "Λύκιος") και Άρεως, αλλά και των Ρωμαίων Mars και Silvanus, καθώς και του ηλιακού Θεού Bellenus των Κελτών και του ηλιακού Θεού των Αιγυπτίων Ρα.


Στην Ρωμαϊκή πολυθεϊστική Παράδοση, ο λύκος συμβολίζει την ρώμη και την ανδρεία για αυτό και με γάλα λύκαινας (Λύκαινα του Καπιτωλίου, άγαλμα της Ρωμαϊκής Ψυχής) θέλει η συγκεκριμένη Παράδοση να έχουν ανατραφεί οι γενάρχες Ρωμύλος και Ρώμος. Στην Σκανδιναβογερμανική Παράδοση επίσης, ο λύκος συμβολίζει τη Νικηφορία και την Ισχύ, για αυτό και ο ύπατος Θεός Wodan (στα σαξωνικά Odin) απεικονίζεται συχνά να ιππεύει σε λύκους ή να έχει λύκους ως παραστάτες του. Όπως και στις υπόλοιπες Παραδόσεις της Ευρώπης, και στην συγκεκριμένη συμβολίζει επίσης την Ψυχοπομπή ή Ονειροπομπή (Ερμής των Ελλήνων και Οdin των Σκανδιναβογερμανών), την Φώτιση (εξ ού και ιερό ζώο του Θεού Baelder) αλλά και την Ενόραση, για αυτό και οι Σουηδές ιέρειες των δασών Βαργκαμόρες (Vargamors) ζούσαν ανάμεσα σε λύκους.

Στην Σαμανιστική Παράδοση επίσης των Πρώτων Εθνών ("Ινδιάνων"), ο λύκος κατέχει την ανώτατη ίσως θέση ανάμεσα στα τοτεμικά ιερά ζώα, αφού συμβολίζειm

1.  Την αξιοπρέπεια και το θάρρος μπροστά στον θάνατο
2.  Τον κύκλο των Αναγεννήσεων
3.  Το Όνειρο και την Ενόραση
4.  Την αρμονική ζεύξη του Ενστίκτου με την Νόηση
5.  Την Κοινωνικότητα και την Συντροφικότητα
6.  Την Νικηφορία, την Αυτοπροστασία και την Προστασία των οικείων προσώπων.
7.  Την Επιμονή και την Υπομονή


Αντιθέτως στην Ιουδαϊκή μονοθεϊστική Παράδοση, ο λύκος ταυτίζεται μόνο με την σκληρότητα, την δίψα για αίμα και την αρπακτικότητα (Γεν. ΜΘ 27). Από εκεί επηρεασμένη η Χριστιανική Παράδοση θα περάσει σε μία απίθανη επίθεση κατά του λύκου, ο οποίος, για τα αρρωστημένα μυαλά των "Πατέρων" συμβόλιζε τάχα το Απόλυτο Κακό, τον Διάβολο τον ίδιο, τον "Φθορέα του Ποιμνίου", την Πανουργία και την.. Αίρεση (!!)

Μέσα σε αυτό το αρρωστημένο φαντασιακό, ο λύκος (όπως και άλλα άτυχα ζώα που μίσησαν οι χριστιανοί, λ.χ. γάτα, κουκουβάγια, αρκούδα, κοράκι κ.λ.π.) κατεδικάσθη ουσιαστικά επί δύο χιλιετίες να παίξει τον ρόλο του απόλυτου "Κακού" στα μυαλά των μέσων ανθρώπων και φυσικά να υποστεί τις συνέπειες, που ήταν συστηματική εξόντωσή του σε βαθμό που να αποτελεί πλέον ένα από τα απειλούμενα είδη αυτού του πλανήτη. Υπήρξε τόσο βαθιά η παραφροσύνη των χριστιανών κατά αυτού του υπερήφανου ζώου, που για μισόν περίπου αιώνα (1550 -1600) εξόντωναν όχι μόνο όλους τους λύκους αλλά και εκατοντάδες ανθρώπους της Γαλλίας, της Ολλανδίας και της Γερμανίας, με την κατηγορία της.. "λυκανθρωπίας" (!!) Στην παραφροσύνη είχαν προηγηθεί φυσικά των δυτικών οι ανατολίτες χριστιανοί (όπως και σε ένα σωρό άλλα πράγματα, λ.χ. καύση ανθρώπων, δημόσια πυρπόληση βιβλίων, Ιερά Εξέταση, στρατόπεδα συγκεντρώσεως κ.ά.): στην υπότουρκη Κωνσταντινούπολη ο χριστιανικός πληθυσμός "βλέπει" στη διάρκεια μίας νύκτας του 1542 συνάθροιση.. 150 "λυκανθρώπων" σε μία πλατεία της Κωνσταντινουπόλεως (Colen de Plancy, "Dict. Infernal").

Παρά την παράνοια ωστόσο των μονοθεϊστών ανθρώπων απέναντι σε αυτό το υπέροχο ζώο,  αυτό το ίδιο παρέμεινε και παραμένει (τουλάχιστον όσο δεν έχουν καταφέρει ακόμη να το αφανίσουν από προσώπου γης..) το ίδιο υπέροχο, ελεύθερο και αξιοπρεπές, όπως και τότε που οι παρελθόντες, ανώτεροι του βαρβαρικού σημερινού, πολιτισμοί, όπως προείπαμε, το τιμούσαν και το θεωρούσαν ιερό. Αφορμή για όλα αυτά που γράφονται εδώ, υπήρξε η βαρβαρότητα κάποιων αποκτηνωμένων Χατζηελλήνων κτηνοτρόφων, που, στις 8.3."2000", επέδειξαν σε όλο το Πανελλήνιο, μέσω της -ούτως ή άλλως χυδαίας- τηλεοπτικής οθόνης, το ότι είναι άριστοι γνώστες του πώς διαπομπεύουν, βασανίζουν και θανατώνουν τελικά έναν ανυπεράσπιστο μικρό λύκο που απλώς είχε κάνει το.. "έγκλημα" να υπηρετήσει την φύση και την αυτοσυντήρησή του, αναζητώντας απλώς.. τροφή.

Για την μη αιμοβόρα, αλλά ευγενική και κοινωνική φύση των λύκων δεν είναι βεβαίως εδώ ο κατάλληλος χώρος να αναπτύξει ο γράφων, ούτε και άλλωστε είναι αυτή η πρόθεσή του. Στο  Διαδίκτυο και στην υπάρχουσα Βιβλιογραφία υπάρχουν υπεραρκετά δεδομένα που αποδεικνύουν την ανώτερη φύση αυτού του επίσης ανώτερου ζώου. Εκεί ο ενδιαφερόμενος θα βρεί αυτά που ψάχνει. Ο γράφων εδώ απλώς ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΕΙ και για αυτό μόνον ενδιαφέρεται. Φροντίζει ωστόσο, σε ατομικό επίπεδο, να κρατήσει, για.. παιδευτικούς και μόνον λόγους, το βαθύ αίσθημα ΟΙΚΤΟΥ προς όλους τους αρνησίζωους εχθρούς της Φύσεως η οποία, όπως σοφά τόνιζαν οι πρόγονοί μας, οι πραγματικοί Έλληνες δηλαδή, "απάντων των διδαγμάτων κρατεί".


Η έρημος επεκτείνεται. Αλίμονο σε αυτούς που την κουβαλάνε και μέσα τους.



English summary: A Homage to the WOLF, by the author & historian Vlassis G. Rassias. The WOLF as a solar symbol and holy animal for the polytheist Traditions & Religions of the Old Europe and as an "icon" of the Devil for the Christians (a perception that led to its physical extermination in the most of the European countries by the 1500 Era Vulgaris).

 

http://www.rassias.gr/9003.html

Προβολές: 916

Απάντηση σε αυτό

Απαντήσεις σε αυτή τη συζήτηση


Σύμφωνα με τις διάφορες παραδόσεις του ελληνικού λαού ο λύκος δεν πλάστηκε από τον Θεό αλλά από τον διάβολο με όλα τα χαρακτηριστικά του ζώου εκτός της ζωής, και αυτό στη προσπάθειά του να ανταγωνιστεί τον Θεό στη δημιουργία. Ο Θεός όμως προκειμένου να τιμωρήσει τον διάβολο ενέπνευσε ζωή στο λύκο με την εντολή να κατασπαράξει τον πλάστη του. Έτσι ο λύκος ζωντάνεψε αλλά δεν πρόλαβε τον διάβολο καταφέρνοντας όμως να φάει το ένα πόδι του. Απ΄ αυτό το γεγονός ο διάβολος παραμένει έκτοτε κουτσός και αποκαλείται "μονοπόδαρος".

Οι λύκοι της Μεγάλης Βρετανίας εξαφανίστηκαν!!!

Οι λύκοι της Μεγάλης Βρετανίας εξαφανίστηκαν!!!

Δήμητρα Μπάδα

Ανδριανή Παπαδημητροπούλου

Μέλη της ομάδας

Ο ΛΥΚΟΣ ΜΑΣ ΕΝΩΝΕΙ

Η εποχή όπου οι λύκοι ευημερούσαν και ήταν εξαπλωμένοι σε ολόκληρη την Ευρώπη, μας πάει αιώνες πίσω και συγκεκριμένα στο Μεσαίωνα. Όμως, από τη στιγμή που εμφανίστηκαν οι πρώτες οργανωμένες ανθρώπινες κοινωνίες με την παράλληλη άνθιση της γεωργικής εκμετάλλευσης και της κτηνοτροφίας, άρχισε και το συνεχές κυνήγι των λύκων που είχε ως αποτέλεσμα την εξόντωσή τους σε πολλά μέρη της Ευρώπης, όπως και στη Μεγάλη Βρετανία. Σ’ αυτό συνέβαλε ο φόβος και η άγνοια των ανθρώπων γι’ αυτό το ζώο της άγριας φύσης. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι πολλοί βασιλιάδες των αγγλοσαξονικών χρόνων, σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές σε χειρόγραφα που φυλάσσονται στο Βρετανικό μουσείο, εξαπέλυαν κυνήγι λύκων με αντάλλαγμα διάφορα χρηματικά ποσά και εκτάσεις γης. Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι ο Κωνσταντίνος της Ουαλίας πλήρωνε ετησίως φόρο υποτελείας στο βασιλιά Έντγκαρ της Αγγλίας 300 δέρματα λύκων, νούμερο ωστόσο αμφίβολο καθώς δε ξέρουμε αν υπήρχαν τόσοι λύκοι εκείνη την εποχή. Επίσης, διάφοροι Νορμανδοί βασιλιάδες (κυριάρχησαν κατά το διάστημα 1066-1152 μ.Χ.) χρησιμοποιούσαν δούλους με σκοπό τη θανάτωση λύκων αλλά και πρόσφεραν εκτάσεις γης σε όσους εκπλήρωναν αυτό το σκοπό. Η επόμενη αναφορά σε λύκο έγινε το 1212 μ.Χ και οι καταγραφές συνεχίστηκαν μέχρι το 1281 μ.Χ όταν ο Έντουαρντ Ι (κυριάρχησε το διάστημα 1272-1307 μ.Χ) διέταξε την ολική εξολόθρευση των λύκων της Αγγλίας. Η εκστρατεία εξόντωσης ήταν επιτυχής και, έτσι, οι αναφορές σε λύκους μειώθηκαν, ενώ η τελευταία ήταν το 1290 μ.Χ. Οι καταδιώξεις όμως συνεχίστηκαν κατά τη βασιλεία του Ενρίκου ΙV (1422-1460μ.Χ) και μέχρι το 1500 μ.Χ είχαν εξαφανιστεί από την Αγγλία ολοσχερώς.

Ωστόσο, στη Σκωτία οι λύκοι επέζησαν μέχρι τον 17ο αιώνα λόγω του πιο άγριου και βραχώδους τοπίου καθώς και του μικρότερου ανθρώπινου πληθυσμού και όχι εξαιτίας της έλλειψης καταδίωξης, η οποία άρχισε το 1283 μ.Χ. και διήρκησε μέχρι το έτος 1743 μ.Χ. κατά το οποίο, σύμφωνα με καταγραφές υπάρχουν ισχυρισμοί πολλών και διαφορετικών ανθρώπων πως σκότωσαν τον τελευταίο λύκο της Σκωτίας σε διάφορα μέρη. Αξιοπρόσεχτο είναι το γεγονός ότι παρατηρήθηκε μια επανάκαμψη του πληθυσμού των λύκων το 1577 μ.Χ., καθώς βρήκαν καταφύγιο στα πλούσια δάση των Highlands. Όμως, τότε πολλά δάση κάηκαν και δέντρα κόπηκαν για να μην μπορούν να κρυφτούν οπότε ο αριθμός τους μειώθηκε δραματικά. Μέχρι περίπου το 1760 μ.Χ. όλος ο πληθυσμός των λύκων στα Βρετανικά νησιά είχε εξολοθρευτεί ολοκληρωτικά.

Παρολαυτά, έπειτα από πολλά χρόνια και αφού οι άνθρωποι άρχισαν να αναπτύσσουν μεγαλύτερη οικολογική ευαισθησία και να μαθαίνουν όλο και περισσότερα για το άγριο αυτό πλάσμα ξεκίνησαν και οι προσπάθειες επανένταξής τους σε αρκετές χώρες. Είχε γίνει πλέον αντιληπτό πως το τίμημα της απουσίας των λύκων γινόταν όλο και μεγαλύτερο, καθώς καταστρεφόταν η φυσική ισορροπία εξαιτίας της θέσης που κατέχει ο λύκος στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας και γι’ αυτό έχει το δικαίωμα να υπάρχει σε βιώσιμους πληθυσμούς στην άγρια φύση.  Συγκεκριμένα, στα Highlands της Σκωτίας ο πληθυσμός των κόκκινων ελαφιών και ζαρκαδιών τα οποία είναι η φυσική λεία των λύκων, αυξήθηκε υπερβολικά με αποτέλεσμα τη μείωση της βλάστησης λόγω της υπερβόσκησης και τη μετέπειτα αδυναμία αναγέννησης της χλωρίδας και του δάσους. Επιπλέον, τα ελάφια, χάνοντας τον φυσικό τους θηρευτή, έπαψαν να εξελίσσουν τα ευκίνητα και ελαφρά χαρακτηριστικά τους.

Οι προσπάθειες αυτές άρχισαν στα τέλη του 1960 και τις δεκαετίες του ‘80 και ’90, όταν  η βρετανική κυβέρνηση υπέγραψε συμβάσεις στις οποίες δεσμευόταν να εξετάσει την επανένταξη των λύκων στη Βρετανία και να ενημερώσει τους πολίτες. Παράλληλα, η ιδέα αυτή υλοποιήθηκε το 1989 στις νοτιοανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες με την επανένταξη του κόκκινου λύκου και το 1995 στο Εθνικό Πάρκο Yellowstone με την επανεισαγωγή του γκρίζου λύκου. Έχοντας ως παράδειγμα την επανεισαγωγή στο Yellowstone σχεδιάζει  και η Βρετανία μια αντίστοιχη επανένταξη. Καταλληλότερο έδαφος για την πραγματοποίηση αυτού του σχεδίου θεωρήθηκαν τα Highlands της Σκωτίας και λόγω του προβλήματος που υπάρχει με τον υπερπληθυσμό των ελαφιών που είναι άφθονη τροφή για τους λύκους  αλλά και λόγω της τεράστιας έκτασής της,  περίπου 25.000 , και του συγκριτικά πολύ μικρού αριθμού ανθρώπων (200.000). Η έκταση αυτή  είναι συνάμα απομονωμένη και τραχιά: η τέλεια περιοχή για να ευδοκιμήσει το είδος τους. Το σχέδιο, λοιπόν, σύμφωνα με μια εκτίμηση που προφανώς θα απέχει απ’ την πραγματικότητα έχει ως εξής: πρωταρχικό μέλημα κάθε σχεδίου για να πετύχει είναι η ενημέρωση του ευρύτερου κοινού για τη φύση αυτού του ζώου. Αυτό ίσως να επιτευχθεί με την ίδρυση ενός επιμορφωτικού κέντρου περιβαλλοντικής συνείδησης που αφορά στους λύκους. Στη συνέχεια, θα πρέπει να βρεθεί μια περιοχή 500  όσο το δυνατόν χωρίς πρόβατα και να εισαχθούν για αρχή 2 λύκοι ώστε να επιβεβαιωθεί η ομαλή διαβίωσή τους και, αν όλα πηγαίνουν καλά,  να εισαχθούν και άλλες μικρές ομάδες ως πυρήνας  που αργότερα θα μπορούν να αναπαραχθούν και να επεκταθούν σε όλη την περιοχή. Όλα αυτά, βέβαια, προϋποθέτουν τη σωστή διαχείριση και συνεχή παρακολούθηση των λύκων. Κατά προσέγγιση ο αριθμός των λύκων που θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν τα Highlands είναι 250 λύκοι που θεωρείται αρκετά μεγάλος. Σε αριθμούς αυτό σημαίνει 25.000  των Highlands, 500  για κάθε λύκο και περίπου 5 λύκοι σε κάθε ομάδα οπότε 25.000/ 500×5= 250 λύκοι. Με το σχέδιο αυτό θα αναπτυχθεί και ο οικοτουρισμός της Σκωτίας και οι λύκοι θα προσελκύσουν κόσμο με αποτέλεσμα να επωφεληθούν οικονομικά και οι ίδιοι οι κάτοικοι από την επιστροφή τους.

Από την άλλη, όμως, υπάρχουν πολλοί πολέμιοι αυτού του σχεδίου με πρωτοπόρους τους προβατοτρόφους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι οι λύκοι θα επιτίθενται στα ζώα τους και θα τα σκοτώνουν προκειμένου να τραφούν, αν και υπάρχουν αναφορές ότι το 2005 υπήρχαν στη Σκωτία 8 εκατομμύρια πρόβατα, και κανένα από αυτά δεν έχει αντικρίσει λύκο τα τελευταία 240 χρόνια.  Σύμφωνα με μελέτες στις ΗΠΑ έχει παρατηρηθεί ότι αγέλες λύκων περνάνε κοντά από κοπάδια χωρίς να τα ενοχλούν και σπάνια τρέφονται με αυτά παρά μόνο όταν δεν βρίσκουν άγρια λεία. Επιπροσθέτως, από τον Ιανουάριο του 2005 άλλαξε το σκηνικό για την προβατοτροφία στην Σκωτία, και συγκεκριμένα οι επιχορηγήσεις που δίνονται στους κτηνοτρόφους δεν αναλογούν πλέον στον αριθμό των ζώων που εκτρέφονται αλλά είναι ανεξάρτητες από το ζωικό κεφάλαιο. Έτσι, μετά από αυτή την αλλαγή θα είναι πιο εφικτή η δασική αποκατάσταση του αρκετά υποβαθμισμένου περιβάλλοντος της Σκωτίας, ιδιαίτερα του Καληδονιακού δάσους, ώστε να δημιουργηθούν βιότοποι κατάλληλοι για να φιλοξενήσουν και άλλα εξαφανισμένα θηράματα αλλά και θηρευτές με κορυφαίο το λύκο.   Άλλοι πολέμιοι της ιδέας ισχυρίζονται ότι η έκταση δεν φτάνει για να μπορέσουν να ζήσουν άνθρωποι και λύκοι αρμονικά και, τέλος, διαμαρτύρονται και οι πεζοπόροι που θεωρούν ότι θα πέσουν θύματα των λύκων παρόλο που σε πληθυσμό 1.000.000.000 ανθρώπων (Ευρώπη, Ρωσία, Βόρεια Αμερική) μόνο 17 άτομα σκοτώθηκαν από λύκο τα τελευταία 50 χρόνια.

Το σχέδιο που περιγράφηκε παραπάνω αλλά και οποιοδήποτε παρόμοιο τεθεί σε εφαρμογή ίσως δώσει την ευκαιρία στο γκρίζο λύκο να ζήσει και πάλι στα μέρη, όπου ανήκει, και που του στέρησε άδικα τόσα χρόνια το ανελέητο κυνήγι από τον άνθρωπο. Εξάλλο,υ τώρα πλέον γνωρίζουμε ότι ο λύκος δεν είναι το επικίνδυνο και αιμοβόρο θηρίο  του παραμυθιού που όλοι νόμιζαν και μ’ αυτό τον τρόπο και θα εξιλεωθούμε για την περιφρονητική συμπεριφορά μας και θα μπορέσουμε να τον αφήσουμε στα χέρια της επόμενη γενιάς αφού αποτελεί ένα θεμελιώδες μέρος της φυσικής μας κληρονομιάς. Αυτή θα είναι λοιπόν μια σημαντική προσπάθεια να απομυθοποιηθεί αυτό το “τέρας”.

Πηγές

  1. Britain looks to US for wolf breeding plan -  Juliette Jowit, environment Editorwww.guardian.co.uk/environment/2007/sep/30/conservation.wildlife

  2. www.wolftrust.org.uk/faqhighlands.html

  3. Reintroducing Extinct Species – John Deanwww.northumberlandnationalpark.org.uk/reintroducingextinctspecies

  4. The Great British Wolf Debat www.canislupus.info/ukwolf.html

  5. Wolf Song Of Alaska, The Disappearance of Wolves in the British Isles – Ivy Stanmorewww.wolfsongalaska.org/disappearance_of_wolves.html

  6. British Wolves www.wolftrust.org.uk/britishwolves.html

  7. Why Reintroduce Wolves to Britain www.wolftrust.org.uk/whyreintroduce.html

  8. Reintroducing the wolf to Scotlandwww.wolvesandhumans.org/wolves/wolf_reintroduction_to_scotland.htm

  9. Wolves in Scotland: Lessons Learned – Dan Whipplewww.newwest.net/topic/article/wolves_in_scotland_lessons_learned/C5...



Γιατί ο λύκος δεν εξαφανίσθηκε από τις Μεσογειακές χώρες και από την Ελλάδα ;

  Η Ελλάδα, καθώς και άλλες χώρες της Μεσογείου και των Βαλκανίων, είναι μια από τις ελάχιστες χώρες της Ευρώπης όπου το είδος δεν εξαφανίσθηκε ποτέ, σε αντίθεση με άλλες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης. Το γεγονός αυτό οφείλεται κυρίως στον τρόπο οργάνωσης των αγροτικών κοινωνιών καθώς και στην εντελώς διαφορετική κουλτούρα όσον αφορά τη φύση, σε σχέση με τις αγροτικές κοινωνίες της Κεντρικής Ευρώπης. Η κτηνοτροφία ελεύθερης βοσκής στις Μεσογειακές χώρες, είναι σχετικά σταθερή στο χρόνο και στον τόπο. Οι νομάδες κτηνοτρόφοι στην Ελλάδα ακολουθούν προκαθορισμένους δρόμους μετακίνησης και υπάρχουν παραδοσιακοί τόποι διαχείμασης και ξεκαλοκαιριάσματος των κοπαδιών. Οι κτηνοτρόφοι γνωρίζουν πολύ καλά τις περιοχές τους και μαθαίνουν τις συνήθειες των λύκων και τους κινδύνους για τα κοπάδια τους, σε αντίθεση με τους συνεχώς μετακινούμενους νομάδες της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης. Ο φόβος για την απώλεια ζώων δεν αποκτά μεταφυσικές διαστάσεις όπως γίνεται στις χώρες της κεντρικής Ευρώπης.

Από νωρίς στη πορεία της κτηνοτροφίας, μαζί με την ανάπτυξη πολύπλοκων θεσμών που διέπουν το επάγγελμα, τη νομή των βοσκοτόπων και τις οικονομικές συνδιαλλαγές, αναπτύσσονται, ταυτόχρονα, απλές, αλλά αποτελεσματικές μέθοδοι φύλαξης των κοπαδιών από τους φυσικούς τους θηρευτές, με κορυφαία την εκτροφή και χρήση των Ελληνικών ποιμενικών σκύλων φύλαξης.

Ο ρόλος των σκύλων της ράτσας αυτής είναι να κρατά τη συνοχή του κοπαδιού και να απομακρύνει τους ανεπιθύμητους λύκους, αρχικά με πολύ γαύγισμα και στη συνέχεια με επίθεση εναντίον τους και μόνον εφόσον οι λύκοι πλησιάσουν αρκετά κοντά στο κοπάδι. Η ύπαρξη της φυλής αυτής αναφέρεται από τους αρχαίους ακόμα χρόνους. Σε αντιδιαστολή με τους Ελληνικούς ποιμενικούς σκύλους ή άλλες αντίστοιχες φυλές της Μεσογειακής λεκάνης και των Βαλκανίων που χαρακτηρίζονται από τον ήρεμο και σταθερό χαρακτήρα τους, (όπως η ιταλική φυλή Maremma , τα ισπανικά mastiff , τα Βουλγάρικα Karakatsan και τα Γιουγκοσλάβικα Sar Planinentz ), στις χώρες της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης εκτρέφονται φυλές σκύλων που καταδιώκουν σε μεγάλες αποστάσεις και θανατώνουν το λύκο ακόμα και αν δεν απειλεί άμεσα τα κοπάδια (όπως η Ιρλανδική φυλή Irish wolf hound ).

Στις Μεσογειακές και Βαλκανικές χώρες έχουμε μια «παθητική» και αμυντική αντιμετώπιση του λύκου που ουσιαστικά αντιστοιχεί σε αποδοχή της παρουσίας του, εφόσον δεν βλάπτει σημαντικά την ανθρώπινη περιουσία, ενώ στη κεντρική και βόρεια Ευρώπη μια ενεργητική και επιθετική αντιμετώπιση.

  Η, επί αιώνες, άσκηση της κτηνοτροφίας ελεύθερης βοσκής στη Μεσόγειο και η εφαρμογή των μεθόδων πρόληψης είχαν ως αποτέλεσμα τόσο την προσαρμογή του ανθρώπου όσο και του λύκου στην αμοιβαία παρουσία τους. Οργανωμένο κυνήγι λύκου γίνεται μόνον σε τοπική κλίμακα στη περίπτωση εκτεταμένων ζημιών στη κτηνοτροφία και συνήθως λήγει όταν αυτές κοπάσουν. Αντίθετα στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη οργανώνονται ειδικά σώματα εξόντωσης με στόχο την πλήρη εξαφάνιση του είδους και με κάθε μέσο. Στην μεγάλη αποτελεσματικότητά τους βοηθά και το καλύτερο επίπεδο οργάνωσης με εντοπισμένα αστικά κέντρα εξουσίας που απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό από τις Μεσογειακές χώρες στη μεγαλύτερη διάρκεια της πιο πρόσφατης τουλάχιστον Ιστορίας τους.

Πέρα από τον τύπο της κτηνοτροφίας που διαφοροποιείται σημαντικά στη Μεσόγειο και την Κεντρική Ευρώπη (σχετικά σταθερή χωρικά και νομαδική μεγάλων αποστάσεων, αντίστοιχα) και η οποία καθόρισε τις μεθόδους αντιμετώπισης των μεγάλων σαρκοφάγων (πρόληψη ή εξόντωση), σημαντική ήταν και η επίδραση των θρησκευτικών δοξασιών και της μυθοπλασίας.

Η καθολική εκκλησία στη προσπάθεια της να αντικρούσει οποιαδήποτε αίρεσης και προσπάθειας αμφισβήτησής της, εισάγει μια υπεραπλουστευμένη άποψη περί δυαδικής υπόστασης της φύση. Από τη μία μεριά υπάρχει το αποδεκτό και επιθυμητό ανθρωπογενές περιβάλλον και η γεωργική γη, ελεγχόμενα από τα γερά εδραιωμένα κοσμικά και θρησκευτικά κέντρα εξουσίας. Αντίθετα, η άγρια φύση και τα ζώα θεωρούνται ως πηγή αναρχίας που πρέπει να υποταχθούν προς όφελος του ανθρώπου και των οικονομικών του συμφερόντων. Το μέτρο, η ανοχή και η γνώση των φυσικών φαινομένων που αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος των κλασσικών χρόνων καταρρέουν προς όφελος του υπερφυσικού, του μυστηρίου και της πίστης. Ο λύκος ταυτίζεται με το διάβολο και τη δαιμονική πλευρά της φύσης, συμβολίζει τους αιρετικούς και ψευδοπροφήτες, την άκρατη σεξουαλικότητα και τη σκληρότητα, έτοιμος να κατασπαράξει τον «αμνό του Θεού» σύμβολο της ηρεμίας, της καλοσύνης αλλά και της υποταγής.

   Αντίθετα, στ o υς μύθους των Μεσογειακών χωρών αν και ο λύκος συμβολίζει την πανουργία και διατηρεί την αιμοδιψή φύση του, παρουσιάζεται ταυτόχρονα και ως τρωτό πλάσμα. Στους τυπικούς για τις Μεσογειακές περιοχές μύθους του Αισώπου, για παράδειγμα, ο λύκος παρουσιάζεται στις περισσότερες περιπτώσεις ως ζώο που μπορεί να ξεγελαστεί εύκολα και συχνά ταπεινώνεται, προκαλώντας ακόμα και το αίσθημα της συμπάθειας. Κατ'αυτόν τον τρόπο χάνει όποια υπερφυσική υπόσταση και τοποθετείται πιο κοντά στην πραγματική του βιολογική ταυτότητα, ως πλάσμα με σάρκα και οστά, άλλοτε δυνατό και άλλοτε εξαιρετικά ευάλωτο. Επίσης, ο λύκος, σχεδόν ποτέ, δεν αναφέρεται ως ανθρωποβόρο όν, σε αντίθεση με την αφθονία των μύθων στους λαούς της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης, όπου παρουσιάζεται συχνά να καταδιώκει ανθρώπους προς βορά και καταστροφή τους.

Η μελέτη των συμβολισμών του λύκου, αλλά και της άγριας φύσης, μέσα από ένα ταξίδι στο χρόνο της ανθρώπινης ιστορίας και σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές, έχει τεράστιο ενδιαφέρον. Μπορεί να ερμηνεύσει σε μεγάλο βαθμό την τωρινή κατάσταση των απειλούμενων ειδών καθώς και όποιες δυσκολίες συναντώνται κατά τις προσπάθειες διατήρησής τους, ιδιαίτερα όσο αφορά τη σχέση τους με τον άνθρωπο.


Ο λύκος στην Ελλάδα.

Η κατανομή του είδους στην Ελλάδα καλύπτει σημαντικό μέρος της ηπειρωτικής Ελλάδας. Το είδος ήταν παρόν και στην Πελοπόννησο μέχρι την δεκαετία του 30. Η γεωγραφική απομόνωση της Πελοποννήσου απέτρεψε την όποια μετακίνηση ατόμων λύκου από την ηπειρωτική χώρα συντελώντας σημαντικά στη μείωση και την τελική εξαφάνιση του είδους, σε αντίθεση με τους ηπειρωτικούς υποπληθυσμούς που βρίσκονται σε συνεχή επαφή με τους πληθυσμούς της Αλβανίας, της FYROM και της Βουλγαρίας, συνιστώντας έναν ενιαίο πληθυσμό λύκου που εκτείνεται έως και την ανατολική Ευρώπη.

Η συνολική έκταση της κατανομής του είδους είναι περίπου 36.000 τετρ.χιλ. και περιλαμβάνει κύρια ημιορεινές και ορεινές περιοχές αλλά και πεδινές περιοχές που συνορεύουν με ορεινούς όγκους.

Ο πληθυσμός του λύκου στην Ελλάδα, (δεδομένα 1999) εκτιμάται σε περίπου 700 άτομα (φθινοπωρινή περίοδος). Ο λύκος βρίσκεται σε σχετικά χαμηλές πυκνότητες στη χώρα μας που κυμαίνονται από 1-3 άτομα ανά 100 τετρ.χιλ. και είναι παρόμοια με άλλων Μεσογειακών χωρών.

   Το πιο σημαντικό όμως δεδομένο που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για τη διατήρηση ενός πληθυσμού μεγάλου θηλαστικού, είναι η τάση του πληθυσμού- αν δηλαδή αυξάνεται ή μειώνεται. Καθώς δεν γίνεται συστηματική παρακολούθηση και καταμέτρηση του πληθυσμού του είδους στην Ελλάδα είναι δύσκολο να εκτιμηθεί η τάση του πληθυσμού σε όλη την έκταση της κατανομής του είδους. Ο λύκος έχει επανακάμψει κύρια στη Στερεά Ελλάδα, με επανεμφανίσεις ή πιο σταθερή παρουσία (αναπαραγωγή) τα τελευταία 20 χρόνια. Πιθανότατα η επανάκαμψη του λύκου στη Στερεά Ελλάδα, οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στη βελτίωση της ποιότητας του βιοτόπου για το είδος. Σε αρκετές περιοχές η μείωση της υπερβόσκησης από κτηνοτροφικά ζώα, οδήγησε στη δημιουργία περισσότερων ήσυχων και ασφαλέστερων περιοχών για ανάπαυση και αναπαραγωγή του είδους.

Η αύξηση αυτή της έκτασης της κατανομής, μπορεί να οδηγήσει αβίαστα στο συμπέρασμα ότι ο πληθυσμός του λύκου έχει αυξηθεί στο σύνολό της κατανομής του στην Ελλάδα. Σε αντίθεση όμως με την Στερεά Ελλάδα, φαίνεται ότι ο πληθυσμός του είδους έχει μειωθεί σε άλλες περιοχές και ιδιαίτερα στην οροσειρά της Πίνδου.


Ζημιές στην κτηνοτροφία.

Σε μικρές χώρες όπως η Ελλάδα, όπου δεν υπάρχουν μεγάλες κενές εκτάσεις από ανθρώπινες δραστηριότητες οι ζημιές από τους λύκους είναι αναπόφευκτο γεγονός.

Ακόμα και στην περίπτωση που υπήρχαν μεγάλοι αριθμοί από άγρια οπληφόρα ζώα (αγριόχοιρος, ζαρκάδι, αγριόγιδο, ελάφι), ο μεγαλύτερος αριθμός αιγοπροβάτων και η εξασθένιση των φυσικών αμυντικών τους μηχανισμών αποφυγής των θηρευτών, καθιστά τα τελευταία εύκολη λεία.

  Οι ζημιές από λύκους στην Ελλάδα αποτελούν ένα υπαρκτό πρόβλημα, δεν είναι όμως κάτι καινούργιο. Οι επιθέσεις είναι πιο συχνές κοντά σε θέσεις αναπαραγωγής της αγέλης, καθότι οι ενεργειακές ανάγκες των λυκόπουλων είναι πολύ μεγάλες, ιδιαίτερα το φθινόπωρο, εποχή που σημειώνονται οι περισσότερες ζημιές στην κτηνοτροφία. Περιοχές με έντονο ανάγλυφο και πυκνή βλάστηση που δυσχεραίνουν την επιτήρηση και συγκέντρωση του κοπαδιού εμφανίζουν, επίσης, συχνές ζημιές.

Για την αντιμετώπιση του προβλήματος (πρόληψη) των ζημιών στην κτηνοτροφία δεν υπάρχει μια και μοναδική μέθοδος, αλλά ο συνδυασμός μεθόδων είναι πιο αποτελεσματικός.

Αρχικά, είναι πολύ σημαντική η αποδοχή εκ μέρους των παραγωγών κάποιου ποσοστού απωλειών από το λύκο ως μια αιτία φυσικής απώλειας κτηνοτροφικού κεφαλαίου, η αναγνώριση αυτού που πραγματικά είναι δηλαδή. Σε περιοχές όπου το είδος δεν εξαφανίσθηκε και είχε σταθερή παρουσία, υπάρχει η αποδοχή αυτή και οι παραγωγοί λαμβάνουν αβίαστα όσα μέτρα μπορούν για να μειώσουν τις απώλειες. Σε περιοχές επανεμφάνισης του λύκου (όπως περιοχές στη Στερεά Ελλάδα ή κάποιες περιοχές στην Ήπειρο), συχνά οι ζημιές είναι δυσανάλογες του αριθμού των λύκων και υπάρχει πολύ χαμηλή ανοχή για το είδος και αποδοχή των ζημιών, καθιστώντας δύσκολη την εφαρμογή μεθόδων πρόληψης.

Από τις αποτελεσματικότερες μεθόδους πρόληψης των ζημιών από το λύκο και άλλα σαρκοφάγα θηλαστικά (αρκούδα) είναι η χρήση των Ελληνικών ποιμενικών σκύλων, με κατάλληλη εκπαίδευση και σωστή διατροφή. Η επιτήρηση του κοπαδιού μειώνει επίσης σημαντικά τις απώλειες καθώς και η αποφυγή κατά τη διάρκεια της βόσκησης δύσβατων περιοχών. Δυστυχώς όμως, η ικανότατη αυτή φυλή ποιμενικών σκύλων τείνει να εκλείψει στη χώρα μας.

Σπανιότερα, λύκοι μπορούν να εισέλθουν μέσα στα μαντριά και να προκαλέσουν ζημιές στο κοπάδι οι οποίες στις περιπτώσεις αυτές είναι σημαντικές. Η βελτίωση της περίφραξης και της ποιότητας κατασκευής μιας στάνης σε συνδυασμό με την παρουσία ποιμενικών σκύλων μειώνει δραστικά τις απώλειες στις περιπτώσεις αυτές.

Οι πιο σοβαρές ζημιές από λύκους στο κτηνοτροφικό κεφάλαιο συμβαίνουν συνηθέστερα, όταν κάποιο τμήμα του κοπαδιού διαφύγει του ελέγχου του κτηνοτρόφου με αποτέλεσμα να μείνει έξω τη νύχτα. Αυτό μπορεί να αποβεί καταστροφικό για τον κτηνοτρόφο και έχουν υπάρξει απώλειες από επίθεση λύκων της τάξεως των δεκάδων ζώων σε μια και μόνο νύχτα. Τέτοια περιστατικά συμβαίνουν συνήθως σε περιοχές με απότομο ανάγλυφο και πολύ πυκνή βλάστηση.

Η αποφυγή τέτοιων απωλειών σχετίζεται άμεσα με την ικανότητα του κτηνοτρόφου να συγκεντρώνει το κοπάδι του αλλά και με την παρουσία ικανών ποιμενικών σκύλων φύλαξης όπου στη περίπτωση που τα ζώα ξεκοπούν, να παραμείνουν μαζί τους προστατεύοντάς τα κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Όλα τα μέτρα πρόληψης προϋποθέτουν όμως, την παρουσία και κάποιας εναλλακτικής τροφικής πηγής για το λύκο. Η απώθηση του λύκου από τα κοπάδια με τη εφαρμογή μεθόδων πρόληψης, έχει νόημα εφόσον υπάρχει και κάτι άλλο με το οποίο το είδος μπορεί να τραφεί εκτός από τα κτηνοτροφικά ζώα. Η αποκατάσταση των πληθυσμών της φυσικής λείας του λύκου αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επιτυχία των μέτρων πρόληψης σε ευρεία κλίμακα.

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να τονισθεί ότι την ευθύνη για την διατήρηση του λύκου δεν μπορούν να την αναλάβουν μόνοι τους οι κτηνοτρόφοι αλλά αποτελεί επίσης ευθύνη τόσο της πολιτείας, των αρμόδιων φορέων αλλά και των πολιτών που ενδιαφέρονται για τη προστασία της φύσης.

Η αποζημιώσεις που δίνονται για τις ζημιές στη κτηνοτροφία δεν μπορούν να αποτελέσουν τη αποκλειστική λύση του προβλήματος των ζημιών. Όσο και να βελτιωθεί το σύστημα αποζημίωσης, κάτι για το οποίο καταβάλλονται προσπάθειες τα τελευταία χρόνια, πάντα θα υπάρχει ένα σημαντικό ποσοστό ζημιών που δεν θα καλύπτονται, κυρίως επειδή δεν μπορούν να βρεθούν όλα τα απολεσθέντα ζώα και σε κάθε περίπτωση. Η βελτίωση και η ευελιξία του συστήματος αποζημιώσεων, είναι φυσικά αναγκαία, αλλά μόνο επικουρικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και πάντα σε συνδυασμό με μεθόδους πρόληψης.


Οι κίνδυνοι για την μελλοντική επιβίωση του λύκου στην Ελλάδα.

Αν και η θήρα του λύκου δεν επιτρέπεται από το 1991, η ανθρωπογενής θνησιμότητα είναι ακόμη υψηλή. Υπολογίζεται ότι τουλάχιστον 25% του πληθυσμού χάνεται εξαιτίας του ανθρώπου ενώ σε μερικές περιοχές της κατανομής του είδους έχει καταγραφεί θνησιμότητα της τάξεως του 40% επί του συνόλου του τοπικού υποπληθυσμού του λύκου.

Από τις βασικότερες αιτίες ανθρωπογενούς θνησιμότητας λύκου είναι η θανάτωση ατόμων με τη μέθοδο της παγάνας κατά τη διάρκεια θήρας αγριόχοιρου, η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων, οι παγάνες που γίνονται αποκλειστικά για το λύκο σε περιοχές με πολλές ζημιές στη κτηνοτροφία και οι συγκρούσεις με διερχόμενα αυτοκίνητα.

Η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα αυτή τη στιγμή στην Ελληνική ύπαιθρο. Η χρήση τους είναι ανεξέλεγκτη. Εκτός από είδη της άγριας πανίδας (σαρκοφάγα θηλαστικά και γύπες), που γίνονται θύματα της πρακτικής αυτής, ένας πολύ μεγάλος αριθμός από ποιμενικούς σκύλους θανατώνεται κάθε χρόνο καταστρέφοντας τις προσπάθεις αρκετών κτηνοτρόφων για τη λήψη προληπτικών μέτρων που μπορούν να περιορίσουν τις ζημιές στα κοπάδια τους από το λύκο.

Αν και οι πληθυσμοί του λύκου «αντέχουν» υψηλά ποσοστά θνησιμότητητας της τάξεως του 35%, όταν αυτή συνδυάζεται με άλλους περιοριστικούς παράγοντες μπορεί να απειλήσει τον πληθυσμό του είδους μελλοντικά.

   Ο σημαντικότερος κίνδυνος για τον πληθυσμό του λύκου στην Ελλάδα είναι η μείωση της διαθεσιμότητας τροφής. Ο λύκος βασίζεται σήμερα για την επιβίωσή του τόσο στην κτηνοτροφία ελεύθερης βοσκής, όσο και στην κατανάλωση τροφής από τους σκουπιδότοπους και τα νεκρά ζώα που προέρχονται από σταυλισμένες εγκαταστάσεις. Η τάση του αριθμού των ζώων ελεύθερης βοσκής είναι πτωτική τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω οικονομικών δυσχεριών αλλά κυρίως λόγω της απαξίωσης του επαγγέλματος του κτηνοτρόφου. Επιπλέον, νέες νομοθετικές ρυθμίσεις επιβάλλουν την υγειονομική ταφή των αποριμμάτων και των ζωικών υπολειμμάτων. Είναι πολύ πιθανόν στο μέλλον οι τάσεις αυτές να μειώσουν δρασικά τη διαθέσιμη τροφή για τον λύκο σε βαθμό που να μειωθεί σημαντικά η αναπαραγωγική επιτυχία του είδους.

Από τα σημαντικότερα μέτρα που πρέπει να ληφθούν είναι η σταδιακή απεξάρτηση του λύκου από την κτηνοτροφία και τις άλλες ανθρωπογενείς πηγές τροφής. Στην αντίθετη περίπτωση η μακροπρόθεσμη επιβίωση του είδους θα εξαρτάται από οποιαδήποτε αγροτική πολιτική η οποία θα καθορίζει τον αριθμό των ζώων ελεύθερης βοσκής. Σε περίπτωση σημαντικών αλλαγών που θα οδηγήσουν σε περαιτέρω αλλαγή των χρήσεων γής και τη μείωση της κτηνοτροφίας ελέυθερης βοσκής σε κλίμακα χρόνου που δε θα επιτρέπει τη προσαρμογή του είδους, θα υπάρξει σημαντικό πρόβλημα για την επιβίωση του. Για το λόγο αυτό είναι καθοριστικής σημασίας η αποκατάσταση των πληθυσμών των άγριων οπληφόρων (αγριόχοιρος, ζαρκάδι, αγριόγιδο). Κάτι τέτοιο απαιτεί πρώτιστα την εφαρμογή στοιχειωδών αρχών κυνηγετικής διαχείρισης που απουσιάζουν παντελώς από την Ελλάδα, τον έλεγχο της λαθροθηρίας και τη προστασία και βελτίωση των βιοτόπων των άγριων οπληφόρων.

Μια άλλη διαφαίνουσα απειλή είναι η κατάτμηση των βιοτόπων του λύκου από τη κατασκευή μεγάλων τεχνικών έργων, όπως οι αυτοκινητόδρομοι ταχείας κυκλοφορίας. Γραμμικά έργα υποδομών όπως οι αυτοκινητόδρομοι προκαλούν κατάτμηση προγενέστερων ομοιογενών τμημάτων βιοτόπου σε μικρότερα. Ζωικά είδη που παρουσιάζουν ευρεία κατανομή είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στα φαινόμενα της κατάτμησης των βιοτόπων τους που προκαλούνται από τους αυτοκινητόδρομους. Ο λύκος, η αρκούδα καθώς και κάποια είδη οπληφόρων έχουν μεγάλες επικράτειες ( home ranges ) με αποτέλεσμα να είναι αναγκαίο άτομα των ειδών αυτών να διασχίζουν συχνά τους αυτοκινητόδρομους.

Ιδιαίτερα στην περίπτωση του λύκου, οι υπάρχοντες και σχεδιαζόμενοι αυτοκινητόδρομοι στην Ελλάδα, τέμνουν την κατανομή του είδους σε πάρα πολλά σημεία αποτελώντας ενδεχομένως μελλοντικά, ένα σημαντικό παράγοντα μείωσης των ρυθμών διασποράς ατόμων του είδους από Βορρά προς Νότο, αφού οι αυτοκινητόδρομοι ταχείας κυκλοφορίας είναι περιφραγμένοι. Πιο έντονο είναι το πρόβλημα σε περιοχές με ομαλό ανάγλυφο, όπου απουσιάζουν μεγάλα περάσματα για τη πανίδα όπως οι γέφυρες και τα υπερκείμενα των σηράγγων τμήματα. Η διατήρηση της ελεύθερης διασποράς από χώρες της Βαλκανικής προς την Ελλάδα αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς παράγοντες για την διατήρηση βιώσιμων πληθυσμών του είδους, μέχρι και σήμερα. Η επίδραση των αυτοκινητόδρομων στους πληθυσμούς του λύκου όταν συνδυάζεται και με άλλα βιογεωγραφικά εμπόδια (φυσικά ή τεχνικά) όπως τα σιδηροδρομικά δίκτυα υψηλής ταχύτητας, οι τεχνητές λίμνες και οι μεγάλοι ποταμοί, μπορεί να έχει αρνητική επίδραση στον πληθυσμό του είδους λόγω της προκαλούμενης γεωγραφικής απομόνωσης των υποπληθυσμών του λύκου μεταξύ τους.

Η χωροθέτηση κατάλληλων περασμάτων για το λύκο και άλλα μεγάλα θηλαστικά για τη δημιουργία ζωνών ελεύθερης διέλευσης, είναι αναγκαία κατά την κατασκευή κλειστών αυτοκινητοδρόμων. Ζώνες ελεύθερης διέλευσης διευκολύνουν τις διαδικασίες διασποράς (dispersal) και εποχιακών μετακινήσεων (migration) οι οποίες είναι κρίσιμες για την μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των πληθυσμών του λύκου και άλλων μεγάλων θηλαστικών.


Οι φήμες για απελευθερώσεις λύκων.

Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα στις περιοχές της κατανομής του είδους όπου υπάρχουν τάσεις επανεμφάνισης,, πιστεύεται από πολλούς (αν όχι τους περισσότερους) κατοίκους των περιοχών αυτών ότι γίνονται αθρόες και ανεξέλεγκτες «απελευθερώσεις» από απροσδιορίστου τύπου οργανώσεις (κατ'ευφημισμό: «οικολόγοι»).

Αφορμή για την έναρξη διάδοσης της φήμης, δόθηκε τόσο από τα περιορισμένα προγράμματα επανεισαγωγής ή αντιμετώπισης «προβληματικών» ατόμων λύκου και αρκούδας στις Η.Π.Α και σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, που έφθασαν στην αντίληψη του ευρύτερου κοινού, κύρια μέσω της τηλεόρασης, χωρίς την απαραίτητη σε έκταση ενημέρωση, καθώς και από την διαδεδομένη τακτική απελευθερώσεων θηραματικών ειδών από τους ΚΣ της χώρας.

Τα αίτια διάδοσης της φήμης έχουν κοινωνικό χαρακτήρα (οι κάτοικοι της περιφέρειας εκλαμβάνουν τις προσπάθειες προστασίας της φύσης ως τροχοπέδη της δικής τους προσπάθειας για σύγκλιση της ποιότητας ζωής τους με αυτή του προτύπου ζωής των αστικών κέντρων) ή σχετίζονται με αντιπαλότητες (αντίδραση της κυνηγετικής κοινότητας μετά από αμφισβήτηση του κυνηγιού από τη δεκαετία του 1980) ή με τη γενικότερη αντίληψη ότι η φύση πρέπει να αποτελεί πεδίο διαχείρισης από τον άνθρωπο.

Η πίστη στη φήμη, σχετίζεται με ψυχολογικούς παράγοντες (επίρριψη ευθυνών σε τρίτους και σε κάποια κέντρα εξουσίας) αλλά και στην άγνοια (μη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι τα είδη πανίδας μπορούν να επανακάμψουν με φυσικό τρόπο και με μόνο μέσο την περέλευση του απαραίτητου χρόνου.).

 

 Νομική προστασία

α) Εθνικές διατάξεις : Στο Ν.Δ. 86/69 και σε πολλά άρθρα αυτού (258 παρ. 3 εδ. ζ, 257 παρ.5, 259 παρ. 2 εδ.α) συναντάται η έννοια του «επιβλαβούς» είδους. Σύμφωνα με το αρθρ. 259 παρ. 3 εδ. ζ, ο λύκος κατατάσσεται στα επιβλαβή είδη και η θήρα αυτού ανταμείβεται χρηματικά (αθρ. 257 παρ.5) Η έννοια του επιβλαβούς είδους δεν προσδιορίζεται νομικά. Επιβλαβή είδη θεωρήθηκαν κυρίως αυτά που προκαλούσαν ζημιές στην κτηνοτροφία και τη γεωργία. Οι ρυθμιστικές αποφάσεις για τη θήρα αναφέρουν για τελευταία φορά τον λύκο ως «επιβλαβές» είδος το 1993. Κατόπιν προσφυγής οικολογικών οργανώσεων στο ΣτΕ εκδίδεται η 641/93 απόφαση του Υφυπουργού Γεωργίας με την οποία διατάσσεται η αναστολή της ρυθμιστικής απόφασης ως προς την θήρα επιβλαβών ειδών. Από αυτό το χρονικό σημείο και μετά δε ξαναγίνεται αναφορά σε επιβλαβή είδη στις ρυθμιστικές αποφάσεις του κυνηγιού.

β) Διεθνείς Διατάξεις : Η Ελλάδα έχει επικυρώσει με τον νόμο 1335/83 την Ευρωπαϊκή σύμβαση της Βέρνης η οποία περιλαμβάνει τον λύκο στο σχετικό πίνακα (παράρτημα ΙΙ) των αυστηρά προστατευόμενων ειδών. Σύμφωνα με τη σύμβαση της Βέρνης απαγορεύεται η σύλληψη, κατοχή και φόνος του είδους, το εμπόριο του ζώου (νεκρού ή ζωντανού) ή τμημάτων αυτού και η υποβάθμιση ή καταστροφή τόπων αναπαραγωγής του είδους. Η σύμβαση υποχρεώνει τα συμβαλλόμενα κράτη να λάβουν τα απαραίτητα νομοθετικά ή /και διοικητικά μέτρα για την προστασία των βιοτόπων του είδους.

Σύμφωνα με τη σύμβαση της Ουάσινγκτον για τη ρύθμιση του διεθνούς εμπορίου των απειλούμενων ειδών χλωρίδας και πανίδας ( CITES ) η οποία επικυρώθηκε από την Ελλάδα το 1984, ο λύκος περιλαμβάνεται στο παράρτημα ΙΙ, των εν δυνάμει απειλούμενων ειδών, όπου το διεθνές εμπόριο ατόμων του είδους ή τμημάτων του ελέγχεται αυστηρά

Σύμφωνα επίσης με την οδηγία 92/43 της Ε.Ε για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων και της άγριας πανίδας και χλωρίδας ο λύκος θεωρείται ως απόλυτα προστατευόμενο είδος (παράρτημα IV) , ενώ απαιτείται η διατήρηση των βιοτόπων του (παράρτημα ΙΙ) στη περιοχή της κατανομής του, νότια του 39 ο παράλληλου ενώ πάνω από αυτόν (βορειότεροι πληθυσμοί) το καθεστώς προστασίας του είδους είναι ελαστικότερο . Ο λύκος βόρεια του 39 ου παραλλήλου μπορεί να υπαχθεί, (άρθρ.: 13 παρ. 2 ΚΥΑ / 11-12-98 - εναρμόνιση με την 92/43 οδηγία), σε κυνηγετικούς κανόνες. Επιπλέον, αν διαπιστωθεί ότι συντρέχει σημαντικός κίνδυνος για την πρωτογενή παραγωγή ή αν το επιβάλλουν λόγοι δημοσίας υγείας δύνανται να εκδοθούν ΚΥΑ για τον έλεγχο (αποφάσεις εξόντωσης ή αναφορά του λύκου ως θηρεύσιμο είδος, σε ρυθμιστικές αποφάσεις για το κυνήγι του πληθυσμού του, (άθρ. 14 παρ. 1 α ). Σύμφωνα όμως με την παράγραφο 3 του άρθρου 14 ( σημεία από α έως ε ) εάν υπάρξουν παρεκκλίσεις, αυτές πρέπει να δικαιολογούνται και να τεκμηριώνονται απόλυτα τόσο ως προς την σκοπιμότητα αλλά και ως προς τον τρόπο εφαρμογής του ελέγχου και των αποτελεσμάτων του.

Το διπλό αυτό καθεστώς προστασίας του λύκου δε φαίνεται να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες του είδους, ούτε φαίνεται να υπαγορεύεται από σαφή βιογεωγραφικά δεδομένα. Η αναφορά σε δύο διαφορετικά καθεστώτα προστασίας, σε μια τόσο μικρή γεωγραφική περιοχή όπως είναι η Ελλάδα, είναι στην πράξη τελείως αδόκιμη.

Επίσης, σύμφωνα με το Κόκκινο βιβλίο ( Red List , 1996) της IUCN ( International Union for the Conservation of Nature ), ο λύκος θεωρείται είδος τρωτό.

Ηλιόπουλος Γιώργος

Βιολόγος - Συνεργάτης «ΚΑΛΛΙΣΤΩ».

Στα ίχνη του ερωτευμένου λύκου

Ο OR7 διήνυσε μια απόσταση 1.224 χιλιομέτρων από το Ορεγκον προς την Καλιφόρνια για να βρει ταίρι!

Φωτο 1600Χ1070

Το όνομά του θυμίζει ήρωα κατασκοπικού μυθιστορήματος. Ακόμη όμως και αν ο OR7 δεν ανήκει στον κόσμο των μυστικών πρακτόρων, διαθέτει κάτι ηρωικό: από τον περασμένο Φεβρουάριο – τότε εφοδιάστηκε με ένα GPS στον λαιμό – έχει διανύσει 1.224 χιλιόμετρα, αναζητώντας δική του γη για να ζήσει και μια σύντροφο. Αυτό το μοναχικό ταξίδι με τον ευγενικό σκοπό έχει ενθουσιάσει σε τέτοιο βαθμό ειδικούς και μη, ώστε ο OR7 κέρδισε επαξίως την προσωνυμία «ερωτευμένος λύκος». 
Την πρώτη ημέρα του νέου έτους, πάντως, θα αποκτήσει και κανονικό όνομα. Οσο εκείνος ταξιδεύει, οι χρήστες του Διαδικτύου ψηφίζουν για τα βαφτίσια του ερωτευμένου λύκου στην ειδική ιστοσελίδα που δημιουργήθηκε στο facebook για τους λύκους του Ορεγκον («Oregon’s Wolves»). Μαξ, Τζέρνεϊ, Αρθουρ, Λούπιν και Τακότα είναι τα πέντε επικρατέστερα ονόματα.

ΠΙΟΝIΕΡΟΣ…

Αυτό που απασχολεί ακόμη περισσότερο τους ειδικούς, όμως, είναι αν θα περάσει τα σύνορα της Καλιφόρνιας ο γκρίζος λύκος. Ο OR7, που οδεύει προς τον τρίτο χρόνο της ζωής του, ξεκίνησε το ταξίδι του από τις βορειοδυτικές περιοχές του Ορεγκον εγκαταλείποντας την αγέλη του. Κινήθηκε νοτιοδυτικά ταξιδεύοντας κυρίως τη νύχτα. Αν περάσει τα σύνορα της Καλιφόρνιας, θα γίνει ο πρώτος λύκος που θα πατήσει το πόδι του στη Χρυσή Πολιτεία από το μακρινό 1924, χρονιά κατά την οποία εξαφανίστηκε και το τελευταίο δείγμα. Από την επιλογή του θα κριθεί και η επιβίωσή του. 

Στην Καλιφόρνια οι λύκοι προστατεύονται με πολιτειακό νόμο. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και στο Ορεγκον, όπου οι κτηνοτρόφοι ανησυχούν για τα ζώα τους. Οσο ερωτευμένος και αν είναι, ο OR7 παραμένει ένα αρπακτικό. Αν δεν βρει ελάφια για να ικανοποιήσει την πείνα του, θα στραφεί σε αγελάδες, χοίρους και λοιπά οικόσιτα. Το παρελθόν του εντείνει τους φόβους των κτηνοτρόφων. Ο OR7 προέρχεται από την αγέλη Ιμνάχα, η οποία αποτελείται από τέσσερις ομάδες λύκων που έχουν οριοθετήσει ως δική τους μια περιοχή στο Βορειοδυτικό Ορεγκον. 


Αποφασιστικό ρόλο στην επιλογή τους έπαιξε ένα θηλυκό που εμφανίστηκε στα μέρη τους το 1999. Οι λύκοι αυξήθηκαν και πλήθυναν και μαζί με αυτούς οι ανάγκες τους σε τροφή. Από την άνοιξη του 2010, διαμαρτύρονται οι κτηνοτρόφοι, έχουν καταλήξει στα δόντια τους περισσότερα από είκοσι βοοειδή.
Απαντώντας στις διαμαρτυρίες οι τοπικές Αρχές έδωσαν εντολή στους ρέιντζερ να εξοντώσουν τέσσερις λύκους. Η εντολή εκτελέστηκε κατά το ήμισυ. Οι άλλοι δύο τη γλίτωσαν χάρη στις διαμαρτυρίες των οικολόγων.

Η ζωή τους, πάντως, εξακολουθεί να κρέμεται από μια κλωστή, δηλαδή από μια νέα εντολή των Αρχών προς τους ρέιντζερ να «τελειώσουν τη δουλειά». Θεωρητικά, ο OR7 δεν είναι αδιάφορος. Ο ένας από τους δύο λύκους που ζει με αναστολή εκτέλεσης της θανατικής ποινής είναι ο πατέρας του, «περήφανος και μαχητικός», σύμφωνα με τις περιγραφές που προέρχονται από τους ειδικούς της Υπηρεσίας Φυσικής Προστασίας του Ορεγκον. Κάποιοι από αυτούς πέταξαν τον περασμένο Φεβρουάριο με ένα ελικόπτερο πάνω από την περιοχή όπου ζούσε η αγέλη για να περάσουν στον λαιμό του OR7 ένα κολάρο με GPS αφού τον νάρκωσαν πρώτα. Μετά την επιτυχή εκτέλεση της αποστολής άρχισαν να παρακολουθούν τα ίχνη του. 



ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ
Ο ερωτευμένος λύκος παρέμεινε για ένα διάστημα στην περιοχή και κατόπιν ξεκίνησε το ταξίδι του προς τα νοτιοδυτικά. Οι ειδικοί έμειναν έκπληκτοι από την ανθεκτικότητα του ζώου: ο OR7 έκανε έως και 30 χιλιόμετρα τη νύχτα διασχίζοντας τα βουνά της Πολιτείας. «Το πιο εντυπωσιακό απ’ όλα σε αυτό το ζώο είναι ότι συνεχίζει να διανύει μεγάλες αποστάσεις: 10, 20, 30 χιλιόμετρα μέσα στη νύχτα, πάνω στα βουνά», δήλωσε στην εφημερίδα «Σιάτλ Τάιμς» ο Τζον Στέφενσον από την Υπηρεσία Φυσικής Προστασίας του Ορεγκον.
Η ηλεκτρονική συσκευή στον λαιμό του, κάποια ίχνη και μερικά ξεσκισμένα κουφάρια ζώων δείχνουν ότι ο ερωτευμένος λύκος βρίσκεται σήμερα ένα βήμα από τον παράδεισο της Καλιφόρνιας όπου θα μπορούσε να ζήσει χωρίς τον κίνδυνο να πέσει νεκρός από τις σφαίρες των ρέιντζερ. 

Φωτο 1600Χ1000

Οι καλιφορνέζοι κτηνοτρόφοι, πάντως, δεν διαφέρουν πολύ από τους συναδέλφους τους του Ορεγκον. «Θα ήταν καταστροφικό λάθος», δηλώνει ο Τζεφ Φόουλ, ο οποίος μετρά ήδη απώλειες στα οικόσιτά του εξαιτίας των κογιότ και των αρκούδων της περιοχής. Και ας επιμένουν οι οικολόγοι ότι όλα τα ζώα, επομένως και ο OR7, αποτελούν μέρος του οικοσυστήματος.





ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΛΟΠΟΥΛΟΣ  tanea.gr


Λύκος

Λύκος (Lupus lupus)
Ο λύκος υπήρξε το θηλαστικό με τη μεγαλύτερη γεωγραφική εξάπλωση στον πλανήτη μας. Σήμερα έχει εξαφανιστεί από ένα μεγάλο μέρος της προηγούμενης
κατανομής του που κάλυπτε σχεδόν όλο το Βόρειο Ημισφαίριο.
Από τον 14ο αιώνα και μετά από συστηματικές προσπάθειες εξόντωσης του, εξαφανίσθηκε από 14 χώρες της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης. Ο λύκος δεν υπήρξε ποτέ στόχος προσπαθειών ολοκληρωτικής εξόντωσης στην Ελλάδα.



Η μακρόχρονη άσκηση της κτηνοτροφίας ελεύθερης βοσκής, από την αρχαιότητα έως σήμερα, είχε ως αποτέλεσμα την υιοθέτηση μεθόδων βόσκησης και φύλαξης των κοπαδιών προσαρμοσμένων στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ελλαδικού χώρου (κλίμα, ανάγλυφο, βλάστηση, άγρια πανίδα), μέρος των οποίων είναι και η παρουσία του λύκου.

Ενα παράδειγμα τέτοιας προσαρμογής είναι η χρήση του ελληνικού ποιμενικού σκύλου για την αποτελεσματική φύλαξη των κοπαδιών. Ο λύκος, ως ανώτερο θηλαστικό, προσάρμοζε συνεχώς τις συνήθειες και τη συμπεριφορά του στις δραστηριότητες των ανθρώπων της υπαίθρου.
Αποτέλεσμα ήταν να μάθει να αποφεύγει τις επικίνδυνες γι'αυτόν καταστάσεις, έτσι ώστε να επιβιώσει ως τις μέρες μας.
Η παρουσία του λύκου προκαλούσε ανέκαθεν αντικρουόμενα συναισθήματα και αντιδράσεις στους ανθρώπους της υπαίθρου. Παρόλα αυτά η παράδοση και τα ήθη του λαού μας πιθανόν να συνέβαλαν στην επιβίωση του είδους στην Ελλάδα.
Η εξάπλωση του σήμερα εκτείνεται σε όλο σχεδόν τον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο εκτός από την Πελοπόννησο, από όπου εξαφανίστηκε ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του '30.



Ο λύκος παρών στους Μύθους και τις Παραδόσεις
Εντονη είναι η παρουσία του λύκου στην αρχαία ελληνική μυθολογία. Τον συναντάμε στη συνοδεία της θεάς Αρτεμης μαζί με άλλα ζώα. Ο θεός Απόλλωνας συχνά αναφέρεται ως Λύκειος.
Αυτή είναι μια επίκληση του Απόλλωνα ως θεού του φωτός που δηλώνει την καταγωγή των λέξεων λυκόφως και λυκαυγές, δηλαδή το σούρουπο και τη χαραυγή. Τα νομίσματα του Αργους που είχε προστάτη το θεό Απόλλωνα διακοσμούνταν με λύκους περίπου εώς τον 5ο αιώνα π.χ.
Ενας μπρούτζινος λύκος υπήρχε σε ένα από τα πιο φημισμένα ιερά του Απόλλωνα, το μαντείο των Δελφών, πιθανότατα σε ανάμνηση του λύκου που σκότωσε ένα ληστή του ναού σε μικρή απόσταση από το ιερό και ύστερα οδήγησε σε αυτόν τους προσκυνητές.
Στο νότιο άκρο της Ακρόπολης υπάρχουν τα ερείπια του Λυκείου, ενός κτιρίου που χρησιμοποιούνταν ως χώρος λατρείας του θεού Απόλλωνα.
Στον ίδιο χώρο δίδαξε και ο Αριστοτέλης την εποχή που έγραφε το «Περί ζώων ιστορίαι».
Το κεφάλαιο που αφιερώνει στους λύκους συμπεριλαμβάνει τον μύθο της γέννησης του Απόλλωνα στη νήσο Δήλο. Σύμφωνα με το μύθο η μητέρα του Απόλλωνα, Λητώ, μεταμορφωμένη σε λύκο και συνοδευόμενη από μια αγέλη λύκων ταξίδεψε από τη γη των Υπερβορείων για να έρθει ως τη Δήλο. Σε άλλο μύθο ο Δίας μεταμορφώνει σε λύκους τον Λυκάονα μυθικό βασιλιά της Αρκαδίας και τους γιούς του μετά από ένα ανόσιο γεύμα που του προσφέρουν.
Από το μύθο αυτόν μένει στους αιώνες η ονομασία του όρους Λύκαιον στην Αρκαδία.



Ο Σωκράτης στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα χρησιμοποιεί το μύθο του Λυκάονα για να αποτρέψει πολιτική συμπεριφορά που οδηγεί στην τυραννία.
Λύκος ονομάζεται και ο βασιλιάς που υποδέχτηκε φιλόξενα τους Αργοναύτες στον Αδη.
Ενα βασιλιά Λύκο αναφέρει στα έργα του «Ηρακλής» και «Αντιόπη» ο Ευριπίδης. Ο λύκος πρωταγωνιστεί σε πολλούς μύθους του Αισώπου που έχουν κάνει το γύρω του κόσμου καθώς και στις παραδόσεις, στις παροιμίες και στα παραμύθια της νεότερης Ελλάδας.

Πολλά είναι και τα τοπωνύμια που υποδηλώνουν την παρουσία του λύκου στην Ελλάδα, όπως τα χωριά Λυκοτρίχι Δωδώνης, Λυκόστομο Καβάλας, Λοκοστάνη Δωδώνης, Λύκος Φιλιατών, Λύκοι Εδεσσας, Λυκοδρόμι Ξάνθης, Λυκόβρυση Αττικής. Τοποθεσίες σε πρηνές περιοχές με ονόματα όπως Λυκορράχη, Λυκόρεμα, Λυκόλακκα κτλ. είναι πολύ συνηθισμένες.
Εκπληκτικά μεγάλος είναι ο αριθμός των τοπωνυμίων που έχουν σχέση με το λύκο και στην Πελοπόννησο κάτι που υποδηλώνει την μέχρι πρόσφατα παρουσία του, όπως τα χωριά Λυκοποριά Κορινθίας, Λυκότραφος Μεσσηνίας, Λύκισσα Πυλίας, Λυκόσουρα Μεγαλόπολης, Λυκοτρύπι Ναυπλίας κτλ.



Παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά το μέλλον του λύκου στην Ελλάδα
Η ελάττωση της φυσικής λείας του λύκου (ελάφι, ζαρκάδι, αγριογούρουνο) που οφείλεται σε ανθρωπογενείς παράγοντες, τον στρέφει προς τα κτηνοτροφικά ζώα, εκτείνοντας το πρόβλημα της σύγκρουσης με τον άνθρωπο.

Η σταδιακή χαλάρωση εφαρμογής μεθόδων και τρόπων πρόληψης των ζημιών συνιστά γεγονός που επιτείνει τη σύγκρουση ανθρώπου - λύκου.
Αυτό οφείλεται στο ότι τα νέα κοινωνικά πρότυπα και οικονομικά δεδομένα που ισχύουν σήμερα επέβαλαν νέους κανόνες άσκηση της κτηνοτροφίας που αποκλίνουν σημαντικά από τους παραδοσιακούς ενώ ταυτόχρονα άλλαξαν και τη θεώρηση του επαγγέλματος του κτηνοτρόφου.

Η παράνομη θανάτωση λύκων που επιλέγεται από ορισμένους κτηνοτρόφους ως η πιο άμεση λύση για την προστασία των κοπαδιών τους.

Η παράνομη χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων που αποτελεί κίνδυνο όχι μόνο για τον λύκο αλλά και για την πανίδα συνολικά. Τα μεγάλα τεχνικά έργα χωρίς περιβαλλοντικό σχεδιασμό και οι αλλαγές στις χρήσεις γης που παρεμποδίζουν τις μετακινήσεις και την επικοινωνία των υποπληθυσμών του λύκου Συνήθως μόνο ένα ζευγάρι λύκων αναπαράγεται σε αυτήν (κυρίαρχο ζεύγος.

Ο καταιγισμός φημολογιών για «απελευθερώσεις» λύκων που αποπροσανατολίζει τους κτηνοτρόφους και την κοινή γνώμη, δυσχεραίνει την αποδοχή μέτρων για τη διαχείριση του είδους. Η έλλειψη ενημέρωσης σχετικά με την ανάγκη λήψης μέτρων που θα εξασφαλίζουν την επιβίωση του είδους σε μακροπρόθεσμη βάση. Η έλλειψη σύγχρονου και ευέλικτου νομικού πλαισίου διαχείρισης του πληθυσμού του λύκου.

Νομοθετική προστασία
Ευρώπη : ο λύκος προστατεύεται από τη Σύμβαση της Βέρνης και την Κοινοτική Οδηγία 92/43. Ελλάδα : με αφορμή αυτό το καθεστώς ο λύκος έχει εξαιρεθεί από τον κατάλογο των επιβλαβών ειδών το 1991 και θεωρείται επίσημα "τρωτό" είδος.

Πηγή για τα παραπάνω Αρκτούρος

Ρίξτε μια ματιά σε αυτό το καταπληκτικό βίντεο που δείχνει πώς ένα είδος μπορεί να έχει τεράστια επίδραση σε ολόκληρο το οικοσύστημα στο οποίο ζει, και ακόμα και να αλλάξει τη γεωγραφία μιας περιοχής. -- 
Όταν οι λύκοι τοποθετήθηκαν εκ νέου στο εθνικό πάρκο Yellowstone των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ απουσίαζαν για σχεδόν 70 χρόνια, συνέβη η πιο αξιοσημείωτη "τροφική μεταμόρφωση".

http://www.youtube.com/watch?v=PMtGIAMzbDk

Απάντηση στη συζήτηση

RSS

Ψάχνεις κάτι ;

Loading

MYCOSMOS magazine





Συμπόσιο

Οταν οι επιστήμονες σηκώνουν τα χέρια

Ξεκίνησε από τον/την Φαύλος Κύκλος στο ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ – ΕΦΕΥΡΕΣΕΙΣ - ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Τελευταία απάντηση από τον/την Βασίλειος Φωτίου 15 Ιουλ. 1 Απάντηση

Eliphas levi , ο λευκός Μάγος

Ξεκίνησε από τον/την ΣΕΡΑΠΙΣ στο ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ – ΙΔΕΕΣ – ΑΠΟΨΕΙΣ. Τελευταία απάντηση από τον/την Θνητός (κοινός) 11 Ιουλ. 13 Απαντήσεις

Σήμα

Γίνεται φόρτωση...

scroll to the top